एक शिंगीय गेंड्याचे अस्तित्व कोकण भागात होते का? प्राचीन कातळशिल्प कला असे सुचवते: कलाकार, संशोधक 

 गोवा खबर: आसामच्या जंगलांची शान असलेला एक शिंगीय गेंडा कोकण आणि पश्चिम भारतीय प्रदेशातही अस्तित्वात होता का? याचा परिचय करून देण्यासाठी म्युझियम ऑफ गोवा ह्या संग्रहालयात ‘मोग संडे’ अंतर्गत कातळशिल्प या कलाकृतीवर व्याख्यान आयोजित करण्यात आले होते.

कलाकार आणि संशोधक ओंकार श्रीसागर यांचे हे व्याख्यान होते, ज्यात त्यांनी १५००-२०००  ईसापूर्व काळातील एक प्राचीन कलाकृतीत एक शिंग असलेल्या गेंड्याच्या अस्तित्व दिसून आल्याचे सांगितले.

ही कला आपल्याला कोकण प्रदेशातील ७५ ठिकाणी आढळते, आणि या स्थळांना आता युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांच्या तात्पुरत्या यादीत स्थान मिळवले आहे.

रत्नागिरीतील शेव-देउड येथे सापडलेल्या  कातळशिल्पांमध्ये मूळ भारतीय उपखंडातील एक शिंग असलेला गेंडा दस्तऐवजीकरण करण्यात आला आहे. ही कला कोरीव काम वनस्पती आणि प्राणी यांच्या उपस्थितीचा पुरावा आहे, ज्यामुळे या क्षेत्राच्या नैसर्गिक इतिहासाची मौल्यवान झलक मिळते.

“हे कोरीवकाम दोन गावांच्या दरम्यान असलेल्या लॅटराइट दगडावर आढळते, ज्याला स्थानिक पातळीवर ‘साडा’ म्हणून ओळखले जाते, हा कलाप्रकार महाराष्ट्र, गोवा आणि कर्नाटक या राज्यात आढळतो” असे श्रीसागर म्हणाले, या कलेने स्थानिक रहिवाशांना तसेच कलाकारांना एकत्रित आणले आहे.

ओंकारने या कलेला प्रसिद्धी देण्यासाठी ज्युलिएट रॉयचौधरी सारख्या टेक्सटाईल डिझायनर सोबत देखील काम केले आहे,  ही कला प्रदर्शित करण्यासाठी त्यांनी फॅब्रिकवर इंडिगो आणि बातिक  सारख्या तंत्रांचा वापर केला होता .ही कला लोकांसमोर आणण्यासाठी त्यांनी रांगोळी देखील काढली होती, रांगोळी ही कातळशिल्पासारखीच पौराणिक कला आहे, जेच्या माध्यमातून आपण अनेक सांस्कृतिक संदेश देऊ शकतात.

ह्या कलेद्वारे आपल्याला अनेक प्रजाती आढळल्या आहेत, जनावरांच्या अश्या प्रजाती जे प्रदेशात मिळणे शक्य नाही अशा प्रजातींना कातळशिल्पात चित्रांकित केले गेले आहे. गरुड,अमेरिकेत मूळ भारतीय जमाती अशा काही दुर्मिळ प्रजाती आपल्याला कातळशिल्पात पाहायला मिळते.

कातळशिल्पामधील आणखी एक मनोरंजक घटक म्हणजे  दोन लांबलचक हाताने बनवलेली सीमेची आकृती. ही आकृती मानवी आणि पक्षांच्या आकृत्यांच्या संयोजनाचे सूचक, बहुधा संस्कृतीतील मिथक आणि कथांचे प्रतिनिधित्व करते.

“ही प्रतीके त्यांच्या पौराणिक कथांमध्ये खोलवर रुजलेली आहेत आणि कदाचित मानसिक किंवा आध्यात्मिक पैलू देखील सांगू शकतात. तसेच या कलेतून शमनांना गरुड-मानवी नात्यात विशेष स्वारस्य असल्याचे दिसून येते” असे त्यांनी सांगितले.

“काही कातळशिल्पांमध्ये रेषा आणि वक्र यांचा समावेश असलेले अमृत नमुने देखील दर्शवतात, हे नमुने  मोठ्या २० x २० फूट रसांवर आढळतात आणि स्थानिक पातळीवर ‘मँड’ नावाच्या जागेशी जोडले जाऊ शकतात”, अशी माहिती ओंकारने दिली.