बेंगळुरूतील मुलांमध्ये समुद्री पर्यावरणाबाबत जागरूकता निर्माण करणारा ‘फायटोप्लँक्टन’ कला प्रकल्प

गोवा खबर : गोव्याच्या किनाऱ्यापासून थेट समुद्रकिनारा नसलेल्या शहरापर्यंत – गोव्यातील चिल्ड्रन्स आर्ट स्टुडिओने विकसित केलेला आणि म्युझियम ऑफ गोवा यांच्या सहकार्याने राबवला जाणारा हा मुलांचा कला उपक्रम आता समुद्रापलीकडे जाऊन समुद्री शिक्षण पोहोचवत आहे.

गोव्यातील चिल्ड्रन्स आर्ट स्टुडिओने तयार केलेला ‘फीटोप्लँक्टॉन वर्ल्ड: द अनसीन हीरोज ऑफ मरीन लायफ’ हा उपक्रम या महिन्यात बेंगळुरूला जाणार असून, बीएलआर हुब्बा या व्यापक सांस्कृतिक महोत्सवाअंतर्गत मक्काला हुब्बाचा भाग म्हणून १६ ते २५ जानेवारीदरम्यान फ्रीडम पार्क येथे सादर केला जाणार आहे.

गोव्याच्या किनारी परिसंस्थेवर आधारित हा अनुभव बेंगळुरूतील मुलांना फायटोप्लँक्टॉनची ओळख करून देतो. फायटोप्लँक्टॉन हे अतिशय सूक्ष्म समुद्री जीव असून ते समुद्रातील जीवन टिकवून ठेवतात आणि पृथ्वीच्या हवामानाचे संतुलन राखण्यातही महत्त्वाची भूमिका बजावतात. ‘ग्लो-इन-द-डार्क’ स्थापने, संवेदनशील वातावरण आणि प्रत्यक्ष सहभागाच्या सर्जनशील उपक्रमांद्वारे, हा प्रकल्प चार ते बारा वयोगटातील मुलांसाठी गुंतागुंतीचे समुद्री विज्ञान सोप्या आणि रंजक पद्धतीने मांडतो. समुद्राशी असलेल्या गोव्याच्या जवळच्या नात्यामुळे किनाऱ्याबाहेरही अर्थपूर्ण पर्यावरण शिक्षण कसे घडू शकते, हे या प्रकल्पातून दिसून येते.

मुलांवर केंद्रित असलेल्या मक्काला हुब्बा या उपक्रमाच्या दृष्टिकोनाशी सुसंगत – जो हवामान शिक्षण आणि संवेदनाधारित शिकण्यावर भर देतो – ‘फायटोप्लँक्टॉन वर्ल्ड’  हा उपक्रम लहान पाहुण्यांना पाण्याखालील जगाची अनुभूती देणाऱ्या जागेत आमंत्रित करतो, जिथे कुतूहल आणि प्रत्यक्ष कृतीतून शिकणे घडते.

म्युझियम ऑफ गोवाच्या संचालिका आणि चिल्ड्रन्स आर्ट स्टुडिओच्या सह-संस्थापिका शारदा केरकर यांनी या कल्पनेचा उगम एका वैयक्तिक अनुभवाशी जोडला आहे. “तीन वर्षांपूर्वी, वास्कोच्या पाण्यात रात्री कायाकिंग करत असताना मला समुद्र हिरव्या-निळ्या रंगात चमकत असल्याचे दिसले. हे तेज फायटोप्लँक्टॉनमुळे होते. त्या अनुभवाने माझ्यात प्रचंड कुतूहल निर्माण केले आणि इतरांनाही असे प्रकाशमान अनुभव घेता यावेत, ही इच्छा तेव्हाच मनात रुजली,” त्या म्हणाल्या.

हा प्रकल्प सखोल संशोधन आणि डिझाइन प्रक्रियेतून विकसित झाला. सुरुवातीला फायटोप्लँक्टॉनचे विविध प्रकार आणि त्यांचे आकार अभ्यासण्यात आले. नंतर या सूक्ष्म जीवांना मोठ्या आकारात रेखाचित्रे, डिजिटल 3डी दृश्ये आणि वास्तुरचनात्मक मॉडेल्सद्वारे साकारण्यात आले. त्यानंतर ‘ग्लो-इन-द-डार्क’ आणि पुन्हा वापरता येणाऱ्या साहित्यांवर प्रयोग करून, पाण्याखालील थीमला साजेसे घटक विकसित करण्यात आले. अखेरीस, या सर्व घटकांनी एकत्र येऊन जागेची रचना आणि मुलांच्या शिकण्याचा प्रवास घडवला.

“‘ग्लो-इन-द-डार्क’ कलाकृती तयार करणे खूप प्रेरणादायी होते. प्रत्येक वेळी काहीतरी उजळताना आतला बालक जागा होतो. हे फक्त फायटोप्लँक्टॉन बनवण्यापुरते नव्हते, तर या छोट्या पण विलक्षण जीवांबद्दल शोध घेणे आणि शिकणे होते,” असे चिल्ड्रन्स आर्ट स्टुडिओतील कलाकार आणि शिक्षिका टिन्सी पॉलोज म्हणाल्या.

या कार्यक्रमाचा महत्त्वाचा भाग म्हणजे दोन मार्गदर्शित कार्यशाळा. ‘ग्लो बिनीथ द सी’  या कार्यशाळेत मुलं प्रकाशमान समुद्री जीव तयार करताना समुद्री अन्नसाखळी आणि त्यात फायटोप्लँक्टनची मूलभूत भूमिका समजून घेतात. ‘ग्लो मायक्रोस्कोपीक वर्ल्ड्स’  या कार्यशाळेत सहभागी डायाटम्स, डायनोफ्लॅजलेट्स, सायनोबॅक्टेरिया आणि कोकोलिथोफोर्स यांसारख्या सूक्ष्म जीवांपासून प्रेरणा घेऊन कल्पित, चमकणारे फायटोप्लँक्टन डिझाइन करतात आणि वैज्ञानिक रचनांना सर्जनशील अभिव्यक्तीत रूपांतरित करतात.