— दामू नाईक, प्रदेशाध्यक्ष, भारतीय जनता पक्ष, गोवा प्रदेश
भारताच्या आधुनिक राजकीय इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी आहेत ज्यांचे कार्य केवळ त्यांच्या काळापुरते मर्यादित राहत नाही, तर अनेक पिढ्यांना दिशा देणारे ठरते. डॉ. श्यामाप्रसाद मुखर्जी हे अशाच असामान्य व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक होते. त्यांनी आपल्या संपूर्ण आयुष्यात राष्ट्रहिताला सर्वोच्च स्थान दिले. शिक्षणतज्ज्ञ, विचारवंत, संसदपटू, राष्ट्रवादी नेता आणि भारतीय जनसंघाचे संस्थापक म्हणून त्यांनी भारतीय राजकारणाला एक नवीन वैचारिक दिशा दिली.
आज भारत एका सक्षम, आत्मनिर्भर आणि विकसित राष्ट्राच्या दिशेने वेगाने वाटचाल करत असताना डॉ. मुखर्जी यांच्या विचारांचे महत्त्व अधिक अधोरेखित होते. राष्ट्र प्रथम, राष्ट्रीय एकात्मता, सांस्कृतिक अभिमान, लोकशाही मूल्ये आणि सर्वसमावेशक विकास ही तत्त्वे त्यांनी ज्या दृढतेने मांडली, तीच आज भारतीय जनता पक्षाच्या कार्याचा आधारस्तंभ आहेत.
विद्वत्तेचा वारसा आणि असामान्य शैक्षणिक कारकीर्द
६ जुलै १९०१ रोजी कोलकाता येथे जन्मलेल्या डॉ. श्यामाप्रसाद मुखर्जी यांना विद्वत्तेचा वारसा लाभला होता. त्यांचे वडील सर आशुतोष मुखर्जी हे बंगालमधील प्रसिद्ध शिक्षणतज्ज्ञ आणि न्यायमूर्ती होते. बालपणापासूनच त्यांच्यावर ज्ञान, शिस्त आणि राष्ट्रभक्तीचे संस्कार झाले.
त्यांनी कलकत्ता विद्यापीठातून उच्च शिक्षण घेतले आणि अत्यंत कमी वयात शैक्षणिक क्षेत्रात उल्लेखनीय यश संपादन केले. केवळ ३३ व्या वर्षी ते कलकत्ता विद्यापीठाचे कुलगुरू बनले. त्या काळातील ते सर्वात तरुण कुलगुरू होते. शिक्षणव्यवस्थेत भारतीय भाषांचे महत्त्व वाढविणे, संशोधनाला चालना देणे आणि आधुनिक शिक्षणाचा प्रसार करणे यासाठी त्यांनी विशेष प्रयत्न केले.
त्यांच्या मते शिक्षण हे केवळ नोकरी मिळविण्याचे साधन नसून राष्ट्रनिर्मितीचे प्रभावी माध्यम आहे. म्हणूनच त्यांनी शिक्षणक्षेत्राला राष्ट्रहिताशी जोडण्याचा प्रयत्न केला.
सार्वजनिक जीवनात प्रवेश आणि राष्ट्रहितासाठी संघर्ष
१९२९ मध्ये त्यांनी बंगाल विधान परिषदेत प्रवेश केला. सार्वजनिक जीवनात कार्य करताना त्यांनी नेहमीच सामान्य जनतेच्या प्रश्नांना प्राधान्य दिले. त्यांची स्पष्टवक्तेपणा, तर्कशुद्ध मांडणी आणि राष्ट्रहिताची भूमिका यामुळे ते अल्पावधीतच लोकप्रिय झाले.
१९४० च्या दशकात बंगालमध्ये राजकीय अस्थिरता आणि सांप्रदायिक तणाव वाढत असताना त्यांनी हिंदू समाजाच्या सुरक्षेसाठी आणि सामाजिक समतेसाठी काम केले. फाळणीच्या काळात पश्चिम बंगाल भारतात कायम राहावा यासाठी त्यांनी निर्णायक भूमिका बजावली. जर त्या काळात त्यांनी ठाम भूमिका घेतली नसती, तर आजचा पश्चिम बंगालचा मोठा भूभाग भारताबाहेर राहिला असता.
भारताच्या विभाजनामुळे निर्माण झालेल्या संकटांमध्ये लाखो विस्थापितांना मदत करण्यासाठी त्यांनी अनेक प्रयत्न केले. राष्ट्रहिताच्या प्रश्नांवर तडजोड न करण्याचा त्यांचा स्वभाव या काळात प्रकर्षाने दिसून आला.
स्वतंत्र भारतातील मंत्रीपद आणि तत्त्वांसाठी दिलेला राजीनामा
भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या मंत्रिमंडळात डॉ. मुखर्जी यांची उद्योग आणि पुरवठा मंत्री म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. देशाच्या औद्योगिक विकासासाठी त्यांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.
मात्र, त्यांच्यासाठी सत्ता हे ध्येय नव्हते. देशहिताशी संबंधित प्रश्नांवर मतभेद निर्माण झाल्यानंतर त्यांनी मंत्रिपदाचा राजीनामा दिला. त्या काळात सत्तेच्या मोहाला बळी न पडता राष्ट्रहितासाठी पदाचा त्याग करणे ही अत्यंत दुर्मिळ गोष्ट होती.
या घटनेने त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील प्रामाणिकपणा, धैर्य आणि तत्त्वनिष्ठा अधोरेखित झाली.
भारतीय जनसंघाची स्थापना – एका नव्या राजकीय विचारप्रवाहाचा उदय
१९५१ मध्ये त्यांनी भारतीय जनसंघाची स्थापना केली. हा केवळ एका राजकीय पक्षाचा जन्म नव्हता, तर भारतीय राजकारणात राष्ट्रवादावर आधारित एका वैचारिक चळवळीची सुरुवात होती.
डॉ. मुखर्जी यांनी असा राजकीय पर्याय उभा केला जो भारताच्या सांस्कृतिक वारशाचा अभिमान बाळगणारा, लोकशाही मूल्यांवर विश्वास ठेवणारा आणि सर्वसामान्यांच्या विकासासाठी कटिबद्ध होता.
आज भारतीय जनता पक्ष ज्या वैचारिक पायावर उभा आहे, त्या पायाभरणीचे श्रेय मोठ्या प्रमाणात डॉ. श्यामाप्रसाद मुखर्जी यांना जाते. त्यांच्या दूरदृष्टीमुळेच जनसंघाचा विचार देशभर पोहोचला आणि पुढे तो भारतीय जनता पक्षाच्या माध्यमातून जनआंदोलनात परिवर्तित झाला.
जम्मू-काश्मीरसाठीचा ऐतिहासिक संघर्ष
डॉ. मुखर्जी यांच्या जीवनातील सर्वात महत्त्वाचा आणि प्रेरणादायी अध्याय म्हणजे जम्मू-काश्मीरच्या संपूर्ण एकात्मतेसाठी त्यांनी केलेला संघर्ष.
स्वातंत्र्यानंतर जम्मू-काश्मीरला विशेष दर्जा देण्यात आला होता. तेथे स्वतंत्र संविधान, स्वतंत्र ध्वज आणि स्वतंत्र प्रशासकीय व्यवस्था अस्तित्वात होती. डॉ. मुखर्जी यांना ही व्यवस्था भारताच्या एकात्मतेसाठी धोकादायक वाटत होती.
त्यांनी देशभर जनजागृती केली आणि ठामपणे सांगितले –
“एक देश में दो विधान, दो प्रधान और दो निशान नहीं चलेंगे.”
ही केवळ घोषणा नव्हती, तर भारताच्या अखंडतेसाठीची त्यांची भूमिका होती.
१९५३ मध्ये त्यांनी जम्मू-काश्मीरमध्ये प्रवेश करून या व्यवस्थेविरोधात आंदोलन करण्याचा निर्णय घेतला. त्यांना अटक करण्यात आली आणि नजरकैदेत ठेवण्यात आले. २३ जून १९५३ रोजी संशयास्पद परिस्थितीत त्यांचे निधन झाले.
त्यांचे बलिदान भारतीय राष्ट्रवादाच्या इतिहासातील एक अमर अध्याय बनले. त्यांनी दिलेला संदेश पुढील अनेक दशकांपर्यंत देशातील राष्ट्रवादी शक्तींना प्रेरणा देत राहिला.
कलम ३७० रद्द – डॉ. मुखर्जी यांच्या स्वप्नपूर्तीचा क्षण
५ ऑगस्ट २०१९ रोजी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखाली केंद्र सरकारने जम्मू-काश्मीरमधील कलम ३७० आणि ३५अ रद्द करण्याचा ऐतिहासिक निर्णय घेतला.
हा निर्णय केवळ एक घटनात्मक बदल नव्हता, तर डॉ. श्यामाप्रसाद मुखर्जी यांच्या दशकांपूर्वीच्या संघर्षाला दिलेली खरी आदरांजली होती.
ज्या एकात्म भारताचे स्वप्न त्यांनी पाहिले होते, त्या स्वप्नाची पूर्तता या निर्णयामुळे झाली. राष्ट्रहितासाठी दिलेले त्यांचे बलिदान आज प्रत्येक भारतीय अभिमानाने स्मरण करतो.
आजच्या भारतासाठी त्यांचे विचार का महत्त्वाचे आहेत?
आज भारत जगातील एक प्रभावशाली राष्ट्र म्हणून उदयास येत आहे. आत्मनिर्भर भारत, विकसित भारत, डिजिटल परिवर्तन, सुशासन आणि सर्वसमावेशक विकास या संकल्पना प्रत्यक्षात साकार होत आहेत.
या सर्व उपक्रमांच्या मुळाशी राष्ट्र प्रथम हा विचार आहे. हाच विचार डॉ. श्यामाप्रसाद मुखर्जी यांनी आपल्या जीवनातून देशाला दिला.
त्यांनी आपल्याला शिकवले की—
राष्ट्राची अखंडता सर्वोच्च आहे.
विकास सर्वसमावेशक असला पाहिजे.
लोकशाही मूल्यांचे संरक्षण आवश्यक आहे.
सांस्कृतिक ओळख आणि राष्ट्रीय अभिमान जपला पाहिजे.
सत्ता ही राष्ट्रसेवेचे साधन असते, ध्येय नव्हे.
गोव्यासाठी प्रेरणादायी वारसा
गोव्यातील भारतीय जनता पक्षाचा प्रत्येक कार्यकर्ता डॉ. श्यामाप्रसाद मुखर्जी यांच्या विचारांनी प्रेरित आहे. त्यांचे राष्ट्रप्रेम, संघटन कौशल्य, जनतेशी असलेली बांधिलकी आणि तत्त्वनिष्ठ नेतृत्व हे आजही आमच्यासाठी मार्गदर्शक आहे.
गोव्याच्या सर्वांगीण विकासासाठी, सुशासनासाठी आणि जनकल्याणासाठी काम करताना आम्ही त्यांच्या आदर्शांचे स्मरण करतो. विकसित गोवा आणि विकसित भारताच्या निर्मितीसाठी त्यांचे विचार आम्हाला सतत प्रेरणा देतात.
निष्कर्ष
डॉ. श्यामाप्रसाद मुखर्जी यांचे जीवन म्हणजे राष्ट्रसेवा, त्याग, संघर्ष आणि दूरदृष्टी यांचे अद्वितीय उदाहरण आहे. त्यांनी आपल्या विचारांनी भारतीय राजकारणाला नवी दिशा दिली आणि आपल्या बलिदानाने राष्ट्रीय एकात्मतेचा संदेश अजरामर केला.
आज त्यांच्या जयंतीनिमित्त किंवा स्मृतिदिनी त्यांचे स्मरण करणे म्हणजे केवळ इतिहास आठवणे नव्हे, तर राष्ट्रहितासाठी कार्य करण्याची नवी प्रेरणा घेणे होय.
भारतातील प्रत्येक नागरिकाने, विशेषतः तरुण पिढीने, त्यांच्या जीवनातून राष्ट्रनिष्ठा, कर्तव्यपरायणता आणि लोकसेवेचे मूल्य शिकले पाहिजे. हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.
वंदे मातरम्!
भारत माता की जय!
— दामू नाईक
प्रदेशाध्यक्ष, भारतीय जनता पक्ष, गोवा प्रदेश
