भारताची अणुऊर्जेत मोठी झेप ! ५०० मेगावॅटच्या ‘फास्ट ब्रीडर रिॲक्टर’ने गाठला यशाचा टप्पा

गोवा खबर : भारताच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमात ६ एप्रिल २०२६ रोजी सुवर्णअक्षरांनी नोंद झाली आहे. ५०० मेगावॅट क्षमतेच्या स्वदेशी बनावटीच्या प्रोटोटाइप फास्ट ब्रीडर रिॲक्टरने (PFBR) यशस्वीरित्या पहिला महत्त्वाचा टप्पा (Criticality) गाठला असून, नियंत्रित अणुविखंडन साखळी प्रक्रिया सुरू केली आहे. भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेच्या दृष्टीने हे एक ऐतिहासिक पाऊल मानले जात आहे.

स्वदेशी तंत्रज्ञानाचा आविष्कार : इंदिरा गांधी अणुसंशोधन केंद्राने (IGCAR) या रिॲक्टरची रचना केली असून, ‘भाविनी’ (BHAVINI) या सार्वजनिक उपक्रमाद्वारे त्याचे बांधकाम आणि कार्यान्वयन करण्यात आले आहे. या यशावेळी अणुऊर्जा आयोगाचे अध्यक्ष डॉ. अजित कुमार मोहंती आणि इतर वरिष्ठ शास्त्रज्ञ उपस्थित होते. ‘आत्मनिर्भर भारत’ संकल्पनेअंतर्गत पूर्णपणे भारतीय बनावटीचे हे तंत्रज्ञान जागतिक स्तरावर भारताची मान उंचावणारे ठरले आहे.

वापरलेल्या इंधनापेक्षा जास्त इंधन निर्मिती : या रिॲक्टरचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे हे रिॲक्टर जेवढे इंधन वापरते, त्यापेक्षा जास्त इंधन निर्माण करण्याची क्षमता यात आहे.

• यामध्ये युरेनियम-प्लुटोनियम मिश्रित ऑक्साईड (MOX) इंधनाचा वापर केला जातो.
• रिॲक्टरमधील युरेनियम-२३८ चे रूपांतर प्लुटोनियम-२३९ मध्ये होते, जे पुन्हा इंधन म्हणून वापरता येते.
• यामुळे भारताच्या मर्यादित युरेनियम साठ्याचा अत्यंत कार्यक्षम वापर होऊन देशाला मुबलक वीज मिळणे शक्य होणार आहे.

थोरियम युगाची नांदी : भारताच्या तीन-टप्प्यांच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमात हा टप्पा अत्यंत महत्त्वाचा आहे. या रिॲक्टरमुळे भविष्यात भारताकडे असलेल्या मुबलक थोरियम साठ्याचा वापर करून वीज निर्मिती करण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे. ही प्रणाली अधिक सुरक्षित असून यात किरणोत्सर्गी कचरा देखील कमी प्रमाणात निर्माण होतो.

स्वच्छ आणि शाश्वत ऊर्जेचा पाया : विकसित भारताच्या ध्येयाकडे वाटचाल करताना कार्बन उत्सर्जन कमी करण्यासाठी हा प्रकल्प कणा ठरणार आहे. उच्च तांत्रिक कौशल्य आणि शास्त्रज्ञांच्या अथक परिश्रमामुळे भारताने प्रगत अणु अभियांत्रिकीमध्ये आपले वर्चस्व सिद्ध केले आहे. या यशामुळे भारताला शाश्वत, विश्वासार्ह आणि कमी खर्चात वीज मिळवण्याच्या दिशेने मोठी गती मिळाली आहे.