पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी २५-२६ फेब्रुवारी २०२६ रोजी केलेला दोन दिवसांचा इस्रायल दौरा हा २०१७ च्या ऐतिहासिक भेटीनंतरचा त्यांचा दुसरा दौरा आहे. हा दौरा एक स्पष्ट संदेश देतो की, भारताचे इस्रायलसोबतचे संबंध हे धोरणात्मक सातत्याचे प्रतीक आहेत आणि ते पश्चिम आशियाबाबतच्या भारताच्या जुन्या दृष्टिकोनापासून वेगळे नाहीत.
भारताचे परराष्ट्र धोरण आणि इस्रायलशी संबंध
* धोरणात्मक स्वायत्तता: या प्रदेशातील भारताचे परराष्ट्र धोरण कधीही कट्टर किंवा विचारधारेवर आधारित राहिले नाही. ते नेहमीच धोरणात्मक स्वायत्तता आणि व्यावहारिक राष्ट्रीय हितानुसार चालवले गेले आहे.
* संतुलित नाते: दशकांपासून नवी दिल्लीने ऊर्जा सुरक्षा, व्यापार, परदेशातील भारतीय समुदाय, दहशतवादविरोधी सहकार्य आणि तांत्रिक प्रगती या आधारावर इस्रायल, अरब राष्ट्रे आणि इराण यांच्याशी असलेल्या संबंधांमध्ये संतुलन राखले आहे.
* ऐतिहासिक पाया: भारत-इस्रायल संबंधांचा पाया १९९२ मध्ये काँग्रेसच्या नेतृत्वाखालील सरकारने पूर्ण राजनैतिक संबंध प्रस्थापित करून घातला होता. तेव्हापासून विविध सरकारांच्या काळात संरक्षण आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातील सहकार्य सातत्याने वाढत गेले आहे.
धोरणातील महत्त्वाचे बदल
* ‘डी-हायफनेशन’ (De-hyphenation): पंतप्रधान मोदींच्या नेतृत्वाखाली भारताने इस्रायलसोबतचे आपले संबंध पॅलेस्टाईनच्या मुद्द्यापासून वेगळे केले आहेत. याचा अर्थ पॅलेस्टाईनच्या चष्म्यातून न पाहता, इस्रायलशी त्याच्या स्वतःच्या धोरणात्मक गुणवत्तेवर आधारित संबंध ठेवणे असा होतो.
* पॅलेस्टाईनला पाठिंबा कायम: या बदलामुळे भारताचा ‘दोन-राष्ट्र’ (Two-state solution) समाधानाला असलेला पाठिंबा कमी झालेला नाही. भारत अजूनही पॅलेस्टाईनच्या स्वतंत्र अस्तित्वाचा पुरस्कार करतो.
२०२६ च्या दौऱ्याचे महत्त्व
* प्रादेशिक अस्थिरता: हा दौरा अशा वेळी झाला आहे जेव्हा प्रदेशात गाझा युद्धबंदीनंतरचा तणाव आणि अमेरिका-इराणमधील घर्षण सुरू आहे.
* प्रमुख चर्चाविषय: या दौऱ्यात नेसेटमधील (इस्रायलची संसद) संबोधन, पंतप्रधान नेतन्याहू आणि अध्यक्ष इसाक हर्जोग यांच्याशी भेटी झाल्या. यामध्ये संरक्षण सहकार्य, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), स्टार्टअप्स, कनेक्टिव्हिटी आणि शिक्षण या विषयांवर चर्चा करण्यात आली.
* बहुआयामी भागीदारी: भारत-इस्रायल संबंध आता केवळ संरक्षण व्यवहारांपुरते मर्यादित नसून ते नाविन्यपूर्ण इकोसिस्टम, धोरणात्मक संवाद आणि लोकांमधील संबंधांनी (People-to-people ties) अधिक दृढ झाले आहेत.
निष्कर्ष
भारताची ‘मल्टी-वेक्टर’ रणनीती सर्व प्रमुख खेळाडूंशी संबंध ठेवण्यावर आणि राष्ट्रीय हितांचे रक्षण करण्यावर भर देते. मोदींचा हा दौरा भूतकाळापासून तोडलेला संबंध नसून, व्यावहारिक वास्तववाद आणि खुल्या संवादाच्या दिशेने टाकलेले एक पाऊल आहे. भारताने हे स्पष्ट केले आहे की भागीदारी कितीही खोलवर गेली तरी संतुलित मुत्सद्देगिरी आणि धोरणात्मक स्वायत्तता हीच भारताची मूळ तत्त्वे राहतील.
