“लाल मातीची पठारे निर्जीव नव्हे तर आहेत गोव्यातील सजीव परिसंस्था” : पर्यावरणतज्ज्ञ पराग रांगणेकर

~ क्लुब टेनिस दे गास्पार डायसच्या शताब्दी व्याख्यानमालेत रांगणेकर यांनी गोव्याच्या जलद बदलणाऱ्या परिसंस्थेचे छायाचित्रांद्वारे दस्तावेजीकरण करण्याचे महत्त्व सांगितले आणि गोव्याच्या अनोख्या पर्यावरणाचा आदर करण्याचे आवाहन केले.

गोवा खबर: गोव्याची लाल मातीची पठारे ही अनेकदा ‘बंजर’ आणि ‘निर्जीव जमीन’ म्हणून ओळखली जातात. परंतु, प्रत्यक्षात ती जीवसंपन्न परिसंस्था आहेत, अशा शब्दांत पर्यावरणतज्ज्ञ आणि निसर्ग अभ्यासक पराग रांगणेकर यांनी आपले विचार मांडले. त्यांनी सांगितले की, या मातीखाली अनेक दुर्मिळ गवतांच्या, कीटकांच्या आणि पक्ष्यांच्या प्रजाती वास्तव्य करतात, ज्या जगात अन्यत्र आढळत नाहीत.

“ही जमीन गैरसमजली गेली आहे,” असे रांगणेकर म्हणाले. “गोवा पश्चिम घाटांच्या संक्रमण पट्ट्यात आहे, त्यामुळे येथे उत्तर आणि दक्षिण दोन्ही भागातील प्रजाती आढळतात, जे गोव्याला अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण बनवतात,” त्यांनी स्पष्ट केले.

‘वाइल्ड गोवा थ्रू द व्ह्यूफाइंडर’ या विषयावर त्यांनी सादरीकरण करताना दुर्मिळ प्रजाती, हवामान बदल आणि गोव्याच्या बदलत्या पर्यावरणाचा छायाचित्रांद्वारे आढावा घेतला. काही पक्ष्यांच्या दर्शनांची वारंवारता कमी झाल्याचे दाखवून त्यांनी सांगितले की, “आपल्याकडे पुरेसे जंगल असूनही काही प्रजाती कमी दिसतात. त्याचे कारण आपल्याला शोधायला हवे. उलट, इंडियन ग्रे हॉर्नबिल या कोरड्या जमिनीतील पक्ष्याचे दर्शन वाढले आहे, म्हणजे काही भागांत गोव्याचे हवामान कोरडे होत चालले आहे का, हा प्रश्न आपण विचारायला हवा.”

त्यांनी छायाचित्रणाचे काही उपयुक्त सल्ले दिले आणि सांगितले की, “छायाचित्रे हे केवळ कलात्मक माध्यम नाहीत, तर ती संशोधन, दस्तावेजीकरण आणि शिक्षणासाठी अत्यंत प्रभावी साधन आहेत. मी व्यावसायिक वन्यजीव छायाचित्रकार नाही, पण निसर्गाचे छायाचित्रण करून त्याचा उपयोग शैक्षणिक आणि वैज्ञानिक उद्देशांसाठी करण्याचा माझा प्रयत्न असतो.”

रांगणेकर यांनी सांगितले की २००८ मध्ये बंगळुरूकडे प्रवास करताना त्यांनी नव्या प्रकारच्या सरड्याचा(Idionyx gomantakensis) शोध घेतला. “रेल्वे ट्रॅकवर चालत असताना मी एक वेगळा डिंभ पाहिला आणि त्याचे छायाचित्र टिपले. नंतर लक्षात आले की ही प्रजाती कधीही नोंदलेली नाही. पाच वर्षांच्या संशोधनानंतर २०१३ मध्ये ती नवी प्रजाती म्हणून अधिकृतपणे प्रसिद्ध करण्यात आली,” त्यांनी सांगितले.

त्यांनी आणखी एक रोचक छायाचित्र दाखवले, ते म्हणजे कोळी वटवाघुळाला आपली उपजीविका करतानाचे. “जगभरातील हे एकमेव असे छायाचित्र आहे जिथे कोळी सस्तन प्राण्यावर शिकार करताना दिसतो,” त्यांनी सांगितले.

“छायाचित्रण हे केवळ सौंदर्य दाखवण्यासाठी नसून निसर्गाचे निरीक्षण, संशोधन आणि संवर्धनासाठी शक्तिशाली साधन आहे,” असे सांगत त्यांनी आपले सादरीकरण पूर्ण केले.